پنجم ، يك دستهء ديگر از مؤلفات رازى است كه ايراد بر اقوال و آراى گذشتگان است كه سردستهء آنها شكوك وى بر جالينوس است . توضيح آنكه محمد زكريا اشكالات و ايرادات چندى بر آراى ديگران در بسيارى از مسايل عملى و فنّى مىگرفته و آنها را مورد مطالعه و تحقيق قرار مىداده و از اين رهگذر مؤلّفاتى به نام شكوك دارد ؛ مانند : كتاب الشكوك على الجالينوس و امثال آن . ششم يك دسته از مؤلّفات رازى كه تلخيص بر مؤلفات ديگران است ؛ مانند تلخيصات وى بر كتاب « نبض » و « حيلة البرء » جالينوس و امثال آنها . غير از دسته‌هاى بالا ساير مؤلّفات وى در فلسفه و كيميا و نجوم و هيئت و امثال آنها نيز دستهء آخرى را تشكيل مىدهند . اما بايد دانست مؤلفات وى مانند مؤلّفات بسيارى از دانشمندان ديگر نيست و تفاوتى با آنها دارد به اين معنى كه اغلب آنها ( مخصوصا رشتهء پزشكى ) نتيجهء تجربيات و كارهايش مىباشد كه در طىّ دوران عمل به رشتهء تحرير درآورده است . و از اين بابت فرق بسيار فاحشى با مؤلّفات علماى ديگر دارد . اين مؤلّفات عمليات طبى و جراحى است كه در بيمارستان و آزمايشگاه و مطبّ خود نموده كه تمام با دقت كامل و تحقيق آنها را به صورت كتاب درآورده است و هركس اندك آشنايى به مؤلفاتش داشته باشد ، به خوبى مىفهمد كه اين مطلب كاملا صادق و واضح مىباشد . مؤلّفات وى نه تنها در ميان مردم خاور و علماى مشرق مقامى بلند دارد ، بلكه در ميان ملل باختر و علماى مغرب‌زمين مقام ارجمندى را دارا است و بعضى از آنها به زبان علمى دوران قديم اروپا يعنى لاتينى ترجمه و طبع شده و برخى ديگر نيز به زبانهاى مختلفه ترجمه و چاپ گرديده و در قرون وسطى و اوايل قرون جديده در مدارس اروپا تدريس مىشده است . از مزايايى كه براى بعضى از مؤلّفات طبّى رازى عموم مورّخين متذكّر شده‌اند ، آنكه به صورت دائرة المعارف طبّى است و رازى را شخصا « آنسيكوپديست » « 1 » معرفى نموده‌اند . بعضى را عقيده آن است كه رازى زبان يونانى را نيز مىدانسته و هرچه در علوم شيمى و طبى به رشتهء تحرير درآورده ، از كتب يونانى بوده است . شادروان دكتر قاسم غنى در رسالهء ابن سينا ، ضمن صفحه بيست و پنجم به اين نكته اشاره و چنين نگاشته است « كه ضمن تأليفاتش كتابى به نام كتاب فى استدارك ما بقى من كتب جالينوس ممّا لم يذكّره حنين « 2 » و همچنين قصيدهء به نام قصيدة فى العظه اليونانيه « 3 » موجود مىباشد و اين دو رساله مؤيّد اين موضع است » . همچنين ابن ابى اصيبعه در كتاب عيون الانباء در ذكر كتب رازى قسمت هفتم از كتاب حاوى چنين

--> ( 1 ) . Encyclope ? diste - سردستهء آنها Freind فرند است . رجوع شود به كتاب « زندگى علماى مشهور » . Vies des Savants illustres تأليف L . Figuier . ( 2 ) . رجوع شود به كتاب الفهرست و عيون الانباء و رسالهء بيرونى . ( 3 ) . رجوع شود به كتاب الفهرست .